4.1 Thành phần kinh tế Nhà nớc (TPKTNN)
a.Khái niệm:
TPKTNN lấy chủ sở hữu toàn dân làm cơ sở ( hay còn gọi là sở hữu nhà n-
ớc). Nó là những đơn vị, tổ chức trực tiếp sản xuất kinh doanh mà toàn bộ nguồn
lực thuộc sở hữu Nhà nớc hoặc phần của toàn nhà nớc chiếm tỉ lệ khống chế.
b. Hình thức tồn tại:
TPKTNN bao gồm các doanh nghiệp nhà nớc (kinh tế quốc doanh), các tài
sản thuộc sở hữu nhà nớc ( đất đai, tài nguyên, ngân hàng, tài chính, dự trữ quốc
gia )
- TPKTNN trớc hết là các doanh nghiệp nhà nớc và doanh nghiệp cổ phần đ-
ợc hình thành trên cơ sở :
+ Nhà nớc đầu t xây dựng
+ Quốc hữu hóa các doanh nghiệp t bản t nhân.
+ Góp cổ phần khống chế các doanh nghiệp t nhân.
- Với bản chất nhà nớc XHCN, nhà nớc xác định đất đai, tài nguyên thiên
nhiên, tài chính ngân hàng do nhà nớc nắm giữ chi phối để điều tiết, định hớng
sự phát triển kinh tế xã hội.
c. Thực trạng và xu thế phát triển:
Theo số liệu 1976-1990, đầu t cho kinh tế quốc doanh mỗi năm chiếm tới
20% tổng chi ngân sách nhà nớc nên kinh tế quốc doanh đợc tăng thêm năng lực
mới : 1127 nghìn KW điện, 4,8 triệu tấn than, 1184 nghìn ha gieo trồng đợc tới và
581,6 nghìn ha đợc tiêu, 831 nghìn ha đợc khai hoang. Các công trình quan trọng
nh thủy điện Hòa Bình, thủy điện Trị An, xi măng Hoàng Thạch, Bỉm Sơn, giấy
- 5 -
Bãi Bằng, cầu Thăng long, cầu Chơng Dơng, Bến Thủy đã đa vào hoạt động và
phát huy tác dụng tích cực.
Do nhiều năm xây dựng nên nền kinh tế quốc doanh đã có năng lực đáng kể.
Trong nông nghiệp, cả nớc có 654 hồ, đập vừa và lớn, hơn 1000 cống tới tiêu lớn
với 10 nghìn máy bơm các loại, trên 2000 máy biến thế và gần 600 km đờng dây
điện cao thế với tổng công suất lắp đặt 20 vạn KW phục vụ tới và 23 van KW phục
vụ tiêu, 315 nông trờng với trên 8000 máy kéo và 478 trại nhân giống. Trong công
nghiệp, đã có 3020 XN quốc doanh, công suất điện 2700 MW, công suất dệt trên
400 triệu m, công suất giấy 16 vạn tấn, công suất xi măng 4,2 triệu tấn .Trong
GTVT có 105500 km đờng bộ, 10732 chiếc cầu và 177 bến phà. Đờng thủy có
19500 km nội địa và 7 cảng chính. Hàng không có 2 sân bay quốc tế và một số
sân bay trong nớc. Thơng nghiệp quốc doanh có 17757 điểm bán hàng. Ngoài ra,
còn có 753 cơ sở thuộc các ngành tài chính, ngân hàng và các hoạt động dịch vụ
khác.
Tính chung kinh tế quốc doanh cho tới cuối năm 1989 có trên 12 nghìn cơ
sở với 27817 tỉ đồng giá trị tài sản cố định theo nguyên giá.
Do có tiềm lực nh vậy nên hàng năm kinh tế quốc doanh đã tạo ra 30-40%
tổng sản phẩm xã hội ( 1981: 35,2%, 1985: 35,7%, 1990: 38,8%) và 20-30% thu
nhập quốc dân (1981: 22,9%, 1985: 24,4%, 1990: 30%)
Nếu năm 94 số doanh nghiệp nhà nớc có vốn dới 1 tỷ đồng chiếm tới 50%
tổng số doanh nghiệp nhà nớc thì đến năm 2000 số đó chỉ còn 25%. Số doanh
nghiệp có vốn 1 tỷ đồng tăng từ 10% lên 20%. Phần đóng góp của doanh nghiệp
nhà nớc chiếm gần 40% tổng nộp ngân sách và trên 50% kim ngach xuất khẩu của
cả nớc. Tỉ lệ đóng góp của doanh nghiệp nhà nớc trong GDP tăng tơng ứng từ
36,5% lên 40,2%. Tỉ suất lợi nhuận trên vốn nhà nớc tăng từ 6,8% (1993) lên 12%
năm 2000.
- 6 -
d.Vai trò và tác dụng.
*TPKTNN đại diện cho phơng thức sản xuất tiên tiến, nó là chỗ dựa kinh tế
cho nhà nớc điều tiết vĩ mô, đảm bảo những cân đối chủ yếu cho toàn bộ nền kinh
tế quốc dân.
Vai trò của nó trớc hết thể hiện ở chỗ: Kinh tế quốc doanh nắm gần nh toàn
bộ ngành công nghiệp năng lợng (điện lực, khai thác than và dầu khí, khai khoáng,
luyện kim, cơ khí chế tạo, sản xuất xi măng, phân bón thuốc trừ sâu và công
nghiệp quốc phòng:
Trong sản xuất hàng tiêu dùng, công nghiệp quốc doanh giữ vai trò chính
trong một số sản phẩm quan trọng: 70% vải mặc, 85% giấy, 70% xe đạp, 60% xà
phòng, 100% thuốc tân dợc.
Trong xây dựng cơ bản, kinh tế quốc doanh đảm nhận hầu hết các công
trình trên hạn ngạch và các công trình quan trọng quyết định triển vọng tăng trởng
của nền kinh tế quốc dân.
Trong giao thông vận tải, kinh tế quốc dân đảm nhận từng cung độ dài nh
vận tải Bắc Nam, vận tải ngoài nớc.
Trong nông nghiệp, kinh tế quốc doanh là nơi cung cấp chủ yếu kĩ thuật
nuôi trồng và các giống cây con cho năng suất cao. Nó đảm nhận nhiệm vị tới tiêu
chính ở hệ thống kênh cấp I.
Trong lâm nghiệp khai thác đợc 25-30% sản lợng gỗ toàn ngành trong 1
năm.
Trong lu thông phân phối, thơng nghiệp quốc doanh có vai trò to lớn trong
việc cung cấp và ổn định giá cả thị trờng đối với những vật t hàng hóa thiết yếu nh
xăng dầu, sắt thép, phân bón thuốc trừ sâu, xi măng, gạo và là lực lợng chủ yếu
- 7 -
thực hiện các nhiệm vụ xuất nhập khẩu.
Kinh tế quốc doanh nớc ta cũng là lực lợng chủ yếu cung cấp tài chíng cho
ngân sách nhà nớc . Tỉ lệ thu từ kinh tế quốc doanh thờng chiếm 60-80% tổng thu
ngân sách. Thu nhập thuần túy từ thu nhập quốc doanh hàng năm gấp nhiều lần so
với thu thuế công thơng nghiệp ngoài quốc doanh. Kinh tế quốc doanh thực hiện
nghĩa vụ đối với nhà nớc nghiêm chỉnh hơn các thành phần kinh tế khác.
Vai trò của kinh tế quốc doanh nếu chỉ đánh giá các mặt lợng trên thì cha đủ
vì nó còn có những mặt không thể lợng hóa đợc. Trong một số trờng hợp kinh tế
quốc doanh phải chịu thô lỗ để cho toàn bộ nền kinh tế quốc dân phát triển, nhất là
trong khi điều kiện phát triển kinh tế từ một cơ cấu lạc hậu nông nghiệp là phổ
biến. Nhiều sản phẩm hoặc dịch vụ do kinh tế quốc doanh đảm nhận thờng là đầu
vào của quá trình sản xuất kinh doanh của các thành phần kinh tế khác. Trách
nhiệm xã hội của kinh tế quốc doanh còn thể hiện ở các mặt khác nữa nh tạo việc
làm, phân phối lại thu nhập quốc dân, đào tạo cán bộ quản lí và công nhân lành
nghề, giảm bớt sự mất cân đối giữa các dân tộc, giữa các vung kinh tế, văn hóa,
giáo dục, y tế.
Bên cạnh đó kinh tế quốc doanh của ta trong thời gian qua đã bộc lọ một số
điểm yếu , cần khắc phục . Đó là :
Do chủ quan , duy ý chí và nóng vội đi lên CNXH nên chúng ta đã mở rộng
kinh tế quốc doanh quá mức chịu đựng của nền vật t , tài lực hiện có và quá khả
năng quản lí ở các cấp các ngành .
Việc thành lậpcác cơ sở kinh tế quốc doanh lại không đợc chuẩn bị kĩ về cơ
cấu ngành , điều kiện kinh tế kĩ thuật , thiếu các căn cứ càn thiết .
Những cơ sỡ kinh tế quốc doanh nhỏ là bộ phận chịu thua lỗ lớn nhất .
4.2.Thành phần kinh tế tập thể (TPKTTT).
- 8 -
a.Khái niệm :
TPKTTT dựa trên sở hữu tập thể về t liệu sản xuất , do những ngời lao động
tự nguyện góp vốn vào để làm ăn tập thể dới nhiều hình thức mà điển hình là các
hợp tác xã .
b. Hình thức tồn tại :
Hình thức quan trọng của kinh tế hợp tác là hợp tcs xã . Kinh tế hợp tác xã
là những hình thức liên kết kinh tế có pháp nhan , tuân thủ những nguyên tắc , có
tổ chức chặt chẽ và điều lệ hoịat động rõ ràng Kinh tế HTX đợc phát triển dới
nhiều hình thức đa dạng từ thấp đến cao , từ nhóm tổ đến HTX theo nguyen tắc tự
nguyện , bình đẳng cùng có lợi.
Trong những năm đổi mới kinh tễHT có những biến đổi căn bản:
Hộ nông dân đợc coi là đơn vị kinh tế tự chủ , ruộng đất đợc giao sử dụng
lâu dài. Thực tế xuất hiện những hình thức hợp tác xã giản đơn, từng khâu nh hợp
tác xã cổ phần, hợp tác xã dịch vụ đầu vào, đầu ra phục vụ cho kinh tế hộ và kinh
tế trang trại phát triển.
c. Thực trạng và xu thế phát triển.
Các hợp tác xã kiểu cũ bớc sang cơ chế mới đã ngày càng bộc lộ tính không
phù hợp. Trong thời gian từ năm 1986 đến 1996 đã giải thể 3623 HTX và 37787
tập đoàn sản xuất nông nghiệp, trên 42 nghìn HTX tín dụng. Số hợp tác xã còn lại
tuy không giải thể nhng phần lớn tồn tại trên danh nghĩa. Năm 1996 là thời điểm
kết thúc mô hình HTX kiểu cũ chuyển sang thời kì xây dựng và phát triển HTX
theo mô hình mới, đánh dấu bằng việc ban hành luật HTX tháng 3 năm1996.
d. Vai trò và tác dụng:
*TPKTTT là trợ thủ đắc lực cho thành phần kinh tế nhà nớc ở nông nghiệp
- 9 -
và nông thôn. Kinh tế tập thể đã có vai trò không nhỏ trong nền kinh tế quốc dân.
Các HTX và tập đoánản xuất trong trong nông nghiệp đóng vai trò chủ yếu trong
sản xuất lơng thực , thực phẩm nguyên liệu nông nghiệp và cho công nghiệp chế
biến và nông sản xuất khẩu. Kinh tế tập thể trong công nghiệp có những năm đã
tạo ra trên 40% giá trị tổng sản lợng của toàn ngành công nghiệp. Khối lợng hàng
hóa và hành khách do kinh tế tập thể thực hiện hàng năm thờng bằng trên dới 30%
khối lợng vận chuyển của vận tải quốc doanh. Thơng nghiệp tập thể trong nhiều
năm trớc đây đảm nhận khoảng 15% tổng mức bản lẻ trên thị trờng ( số liệu từ
năm 90 trở về trớc)
*Hạn chế:
Kinh tế tập thể cũng có những bớc phát triển do cải tạo nóng vội, gợng ép và
vi phạm nguyên tắc cơ bản của hợp tác hóa là tự nguyện.
Khi đổi mới cơ chế quản lí , bao cấp bị cắt giảm , kinh tế quốc doanh trì trệ
thì kinh tế tập thể lâm vào tình trạng sa sút là không thể tránh khỏi.
Quá trình hình thành cha đợc chuẩn bị kĩ , khi hoạt động lại dựa vào kinh tế
quốc doanh , trang bị đơn giản , trình độ tổ chức sản xuất kinh doanh yếu kém. Sản
xuất chất lợng kém , dịch vụ đơn giản và chất lợng phục vụ thấp .
Tuy vậy do xây dựng mô hình HTX kiểu mới nên kinh tế tập thể cùng với
kinh tế nhà nớc ngày càng trở thành nền tảng cho kinh tế quốc dân của nớc ta.
4.3 Thành phần kinh tế cá thể và tiểu chủ (TPKTCT & TC)
a. Khái niệm.
TPKTCT & TC dựa trên t hữu nhỏ về t liệu sản xuất và lao động của chính
ngời chủ sở hữu nó.
b. Hình thức tồn tại.
- 10 -
Kinh tế hộ gia đình trong nông nghiệp thủ công nghiệp, buôn bán và dịch vụ
nhỏ.
c. Thực trạng và xu thế phát triển.
Từ khi bớc vào thời kì đổi mới thành phần kinh tế này đã không ngng phát
triển cả về mặt số lợng cũng nh quy mô hoạt động. Theo luật hợp tác xã việc thực
hiện từ tháng 1/1987 các hộ nông dân không tham gia HTX nông nghiệp thì tồn tại
dới hình thức kinh tế cá thể tiểu chủ.
Số hộ kinh doanh cá thể hoạt động từ 1.498.611 hộ năm 1992 lên 2.026.259
hộ năm 1996, tốc độ tăng bình qụân 7,68% /năm, mỗi năm tăng 129.412 hộ. Từ
năm 1996-2000 số lợng hộ kinh doanh cá thể hoạt động tăng từ 2.016.259 hộ lên
2.137.731 hộ, tăng bình quân 1,47 % năm, mỗi năm tăng 30.364 hộ.
Trong cơ cấu ngành nghề, thời điểm 31/2/2000, các hộ kinh doanh thơng
mại dịch vụ chiếm tỉ trọng 51,9% tiếp đếnlà các hộ sản xuất công nghiệp, tiểu thủ
công nghiệp chiếm tỉ trọng 30,2%.
Vốn đầu t phát triển của hộ kinh doanh cá thể năm 2000 là 29.267 tỉ đồng
tăng 12,93% so với năm 1999. Năm 2000, vốn đầu t của hộ kinh doanh cá thể
chiếm 19,83% trong vốn đầu t toàn xã hội. Nói chung các hộ kinh doanh cá thể có
nhiều khó khăn về vốn hoạt động, phải vay ở thị trờng không chính thức với lãi
xuất cao và thời hạn ngắn, rất khó tiếp cận với các nguồn vốn tín dụng của các
ngân hàng thơng mại, nhất là nguồn vốn tín dụng u đãi của nhà nớc.
Về số lợng lao động từ năm 1996 2000 tốc độ tăng bình quân là
2,01%/năm.
d. Vai trò và tác dụng.
Đóng góp quan trọng vào GDP năm 2000, đóng góp vào GDP là 154.561 tỉ đồng.
- 11 -
Giải quyết công ăn việc làm, xóa đói giảm nghèo, nâng cao đời sống nhân dân.
Đóng góp đáng kể vào ngân sách nhà nớc.
Lu thông hàng hóa, vật t thông thoáng, việc đi lại mua sắm của dân c thuận
tiện dễ dàng hơn, không còn cảnh ngời và hàng chờ phơng tiện nh trớc đây, chất l-
ợng phục vụ cũng đợc tăng lên do có sự cạnh tranh giữa các thành phần kinh tế
*Tuy nhiên trong quá trình phát triển của thành phần kinh tế này đã bộc lộ
nhiều hạn chế nh buôn lậu, làm hàng giả, đầu cơ, trốn tránh đăng kí, kinh doanh và
trốn lậu thuế.
4.4 Thành phần kinh tế t bản t nhân(TPKTTBTN)
a. Khái niệm:
TPKTTBTN dựa trên sở hữu t nhân t bản về t liệu sản xuất và bóc lột lao
động làm thuê, đầu t vào những ngành vốn ít, lãi cao. Nó là những đơn vị kinh tế
mà vốn do một hoặc một số nhà t bản trong và ngoài nớc đầu t để sản xuất kinh
doanh và dịch vụ.
b. Hình thức tồn tại.
Tổ chức dới hình thức doanh nghiệp t nhân, công ty trách nhiệm hữu hạn ,
công ty cổ phần .
c. Thực trạng và xu thế phát triển:
Năm 1991, ở Việt Nam có 122 doanh nghiệp t nhân, công ty cổ phần, công
ty trách nhiệm hữu hạn đợc thành lập theo luật doanh nghiệp t nhân 1990, luật
công ty 1990. Năm 1993 , sau khi ban hành nghị định 66HĐBT đã có khoảng
900.000cá nhân , nhóm kinh doanh đợc cấp đăng kí theo loại hình đơn vị có vốn d-
ới mức pháp định . Đến cuối năm 2001 , đã có trên 30.000 doanh nghiệp t nhân đ-
- 12 -
ợc thành lập theo luật doanh nghiệp .
Tổng vốn đăng kí của các loại hình doanh nghiệp của t nhan từ năm 1991
đến hết tháng 9/2001 đạt 50.795,142 tỉ đồng . Trong đó doanh nghiệp t nhân
11.470,173 công ty cổ phàn 10.260,770 tỉ chiếm 20,20%.
Năm 2000 , tổng vốn thực té sử dụng của doanh nghiệp là 110.071,8 tỉ , tăng
38,4% so với năm 1999 , trong đó của công ty trách nhiệm hữu hạn tăng 40,07% ,
doanh nghiệp t nhân tăng 37,64% , công ty cổ phần tăng 36,79%.
Về số lợng lao động từ năm 1996 2000 : tốc độ tăng lao động ở doanh
nghiệp bình quân 24,15% 1 năm . Số lao động làm viẹc trong doanh nghiệp tăng
thêm đợc 487.459 ngời ( tăng 137,57%)
d. Vai trò và tác dụng :
Đóng góp quan trọng vào GDP : Năm 2000, sđóng góp vào GDP là 33.154 tỉ
đồng
Đóng góp và huy dộng ngày càng nhiều các nguồn vốn trong xã hội cho đàu
t sản xuất , kinh doanh : vốn đầu t phát triẻn , vốn sử dụng và vốn đăng kí kinh
doanh đều tăng nhanh , chiếm tỉ trọng đáng kể trong tổng vốn đầu t toàn xã hội
Đóng góp tích cực cho tạo việc làm , xóa đói giảm nghèo , nâng cao đời
sống ngời lao động .
Đóng góp đáng kể vào ngân sách nhà nớc .
Góp phần thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế , tăng kim ngạch xuất khẩu,
thúc đẩy cạnh tranh.
* Hạn chế :
Nhiều doanh nghiệp t nhân cha đảm bảo tính công khai , minh bạch trong
kinh doanh , cha thực hiện đúng các qui định của pháp luật về lao động , hợp đồng
- 13 -
lao động, chế độ bảo hiểm, tiền lơng, tiền công, chế độ bảo hộ lao động đối với ng-
ời lao động.
Còn tồn tại nhiều doanh nghiệp với trình độ công nghệ thấp, năng lực quản
lý của ngời lao động và tay nghề của ngời lao động còn yếu, hiệu quả kinh doanh
thấp và kém bền vững, sức cạnh tranh yếu.
4.5 Thnh phn kinh t t bn nh nc (TPKTTBNN)
a.Khỏi nim
L sn phm ca s can thip ca nh nc v hot ng ca cỏc
TPKTTBNN
T chc, n v kinh t t bn trong v ngoi nc ,.
b.Hỡnh thc tn ti:
Bao gm tt c cỏc hỡnh thc hp tỏc ,liờn doanh sn xut gia kinh t nh
nc v kinh t TB trong v ngoi nc nhm s dng , khai thỏc , phỏt huy th
mnh ca mI bờn tham gia , t dI s kim soỏt ca nh nc .
c.Thc trng v xu th phỏt trin :
Nm 1988,sau khi nh nc ban hnh lut u t nc ngoi , Vit Nam
ó cú 37 d ỏn u t dc cp phộp dI hỡnh thc doanh nghip 100% vn
nc ngoi , doanh nghip liờn doanh gia VN vI nc ngoi vI tng s vn
ng kớ 360 triu USD.Ch riờng nm 1995 ó cú 404 d ỏn vI 6,6 t USD vn
ng kớ , v n thỏng 12 nm 2000 s d ỏn c cp giy phộp lờn tI 3112 d
ỏn vI vn ng kớ 43,16 t USD . Trong ú cú 27 d ỏn (156 triu USD) ó kt
thỳc ỳng thI hn hot ng , 452 d ỏn (3,24 t USD) ó b giI th trc thI
hn , 668 d ỏn xin tng vn (4,25 t USD) .
Hin nay nc ta , s dng kinh t TB nh nc phI t trong bI cnh
c thự ca thI I v dõn tc: s tỏc ng ca xu hng ton cu hoỏ , thng
mI hoỏ cỏc mt I sng kinh t-chớnh tr-XH lm cho cnh tranh quc t ngy
- 14 -
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét