những con rồng chạm trổ ở các đình chùa, hoa văn trên các trống đồng
và các hoạ tiết trên đồ gốm sứ đến những nét chấm phá trên các bức
thêu tất cả đều mang vóc dáng dân tộc, quê hơng, chứa đựng ảnh hởng
về văn hoá tinh thần, quan niệm về nhân văn và tín ngỡng, tôn giáo của
dân tộc.
Sáu là, thị trờng tiêu thụ sản phẩm của các làng nghề hầu hết mang tính
địa phơng, tại chỗ và nhỏ hẹp. Bởi sự ra đời của các làng nghề, đặc biệt
là các làng nghề truyền thống, là xuất phát từ việc đáp ứng nhu cầu về
hàng tiêu dùng tại chỗ của các địa phơng. ở mỗi một làng nghề hoặc
một cụm làng nghề đều có các chợ dùng làm nơi trao đổi, buôn bán, tiêu
thụ sản phẩm của các làng nghề. Cho đến nay, thị trờng làng nghề về cơ
bản vẫn là các thị trờng địa phơng, là tỉnh hay liên tỉnh và một phần cho
xuất khẩu.
Bảy là, hình thức tổ chức sản xuất trong các làng nghề chủ yếu là ở quy
mô hộ gia đình, một số đã có sự phát triển thành tổ chức hợp tác và
doanh nghiệp t nhân.
3. Con đờng hình thành của các làng nghề.
Khảo sát, nghiên cứu về các làng nghề cho thấy, dù đó là làng nghề gì, sản
xuất- kinh doanh nh thế nào, thành lập từ bao giờ, tuy thời điểm xuất hiện của
chúng có khác nhau nhng tựu chung lại chúng thờng xuất hiện theo một số con đ-
ờng tơng đối phổ biến là:
Thứ nhất là, phần lớn các làng nghề đợc hình thành trên cơ sở có những
nghệ nhân, với nhiều lý do khác nhau đã từ nơi khác đến truyền nghề
cho dân làng.
Thứ hai là, một số làng nghề hình thành từ một số cá nhân hay gia đình
có những kỹ năng và sự sáng tạo nhất định. Từ sự sáng tạo của họ, quy
trình sản xuất và sản phẩm không ngừng đợc bổ sung và hoàn thiện. Rồi
họ truyền nghề cho dân c trong làng, làm cho nghề đó ngày càng lan
truyền ra khắp làng và tạo thành làng nghề.
5
Thứ ba là, một số làng nghề hình thành do có những ngời đi nơi khác
học nghề rồi về dạy lại cho những ngời khác trong gia đình, dòng họ và
mở rộng dần phạm vi ra khắp làng.
Thứ t, một số làng nghề mới hình thành trong những năm gần đây, sau
năm 1954 đợc hình thành một cách có chủ ý do các địa phơng thực hiện
chủ trơng phát triển nghề phụ trong các hợp tác xã nông nghiệp.
Thứ năm là, trong thời kỳ đổi mới hiện nay, có một số làng nghề đang đ-
ợc hình thành trên cơ sở sự lan toả dần từ một số làng nghề truyền thống,
tạo thành một cụm làng nghề trên một vùng lãnh thổ lân cận với làng
nghề truyền thống.
4. Điều kiện hình thành các làng nghề.
Nghiên cứu sự phân bố của các làng nghề cho thấy, sự tồn tại và phát triển
của các làng nghề cần phải có những điều kiện cơ bản nhất định:
Một là, gần đờng giao thông. Hầu hết các làng nghề cổ truyền đều nằm
trên các đầu mối giao thông quan trọng, đặc biệt là những đầu mối giao
thông thuỷ bộ.
Hai là, gần nguồn nguyên liệu. Hầu nh không có làng nghề nào lại
không gắn bó chặt chẽ với một trong những nguồn nguyên liệu chủ yếu
phục vụ cho sản xuất của làng nghề.
Ba là, gần nơi tiêu thụ hoặc thị trờng chính. Đó là những nơi tập trung
dân c với mật độ khá cao, gần bến sông, bãi chợ và đặc biệt là rất gần
hoặc không quá xa các trung tâm thơng mại.
Bốn là, sức ép về kinh tế. Biểu hiện rõ nhất thờng là sự hình thành và
phát triển của các làng nghề ở những nơi ít ruộng đất, mật độ dân số cao,
đất chật ngời đông, thêm vào đó có khi còn là do chất đất hoặc khí hậu
không phù hợp làm cho nghề nông khó có điều kiện phát triển để đảm
bảo thu nhập và đời sống dân c trong làng.
Năm là, lao động và tập quán sản xuất ở từng vùng. Nếu không có những
ngời tâm huyết với nghề, có nhiều quan hệ gắn bó với nghề và có khả
6
năng ứng phó với những tình huống xấu, bất lợi thì làng nghề cũng khó
có thể tồn tại một cách bền vững.
II. Lịch sử hình thành và phát triển của làng gốm Bát Tràng.
1. Lịch sử hình thành và phát triển của làng gốm Bát Tràng.
Xã Bát Tràng hiện nay gồm hai làng Bát Tràng và Giang Cao gộp lại, là một
trong 31 xã của huyện Gia Lâm, trớc thuộc tỉnh Bắc Ninh, từ năm 1961 thuộc
ngoại thành Hà Nội. Diện tích toàn xã Bát Tràng gồm 153 ha, trong đó chỉ có 46
ha đất canh tác.
Quá trình thành lập làng xã Bát Tràng dờng nh liên quan đến sự tụ c và
chuyển c đợc diễn ra trong một thời gian khá dài. Tơng truyền đầu tiên là những
ngời thợ thuộc họ Nguyễn Ninh Tràng (Trờng) từ trờng Vĩnh Ninh (Thanh Hoá),
nơi sản xuất loại gạch xây thành nổi tiếng trong lịch sử chuyển c ra.
Là một làng nghề gốm truyền thống, từ xa xa đã có một huyền thoại truyền
khẩu trong nhiều thế hệ ngời làng rằng: Vào thời Trần (thế kỷ XIII-XIV), có ba
vị đỗ Thái học sinh (ngang với tiến sĩ thời Lê -Nguyễn) đợc triều đình cử đi xứ
Bắc Quốc là Hứa Vĩnh Kiều - ngời Bát Tràng, Đào Trí Tiến- ngời làng Thổ Hà và
Lu Phơng Tú - ngời làng Phù Lãng. Sau khi hoàn tất công việc ngoại giao trên đ-
ờng về nớc qua vùng Thiều Châu, gặp bão lớn, họ phải dừng lại nghỉ, nơi đó có x-
ởng gốm Khai Phong. Trong nửa tháng ba ông học lấy nghề làm gốm: từ cách thức
xây lò, làm bát đến làm men, chép lại thành sách và mỗi ngời thuê 4 ngời thợ khéo
ở bên ấy cùng về. Khi về nớc, ba ngời hỏi nhau ai thích môn gì? Hứa Vĩnh Kiều
làng Bát Tràng thích làm đồ trắng, ngời làng Thổ Hà thích màu đỏ, còn ngời làng
Phù Lãng lại thích màu da lơn. Mỗi ngời trở về quê hơng lập thành lò làm gốm từ
đấy
*
Thực ra nghề làm gốm ở Việt Nam đã có một lịch sử phát triển từ rất sớm.
Hiện nay khảo cổ học Việt Nam đã phát hiện ra những dấu vết đồ gốm thô có niên
đại 6000 năm trớc. Chuyển đến giai đoạn gốm Phùng Nguyên, Gò Mun (Vĩnh
Phú) thời đầu các vua Hùng, thì chất lợng gốm đã cao hơn, chắc hơn với độ nung
800-900 độ C. Các sản phẩm gốm trong giai đoạn này có xơng gốm bớc đầu đợc
*
Làng nghề, phố nghề Thăng Long- Hà Nội, Bộ Văn hoá thông tin, Trung tâm Triển lãm văn hoá nghệ thuật Việt
Nam, Hà Nội, năm 2000, trang89.
7
tinh luyện, kỹ thuật tạo dáng đã đẹp và tiện dụng hơn. Hoa văn trang trí đợc thể
hiện bằng các phơng pháp chải, rạch, dập và in. Ngời thợ gốm đã loại bỏ dần
những yếu tố ngẫu nhiên, bắt đầu quan tâm đến cái đẹp của từng loại sản phẩm.
Đến giai đoạn gốm men Đại Việt (từ thế kỷ XI trở đi) thì một số trung tâm gốm đã
hình thành trên đất nớc ta nh vùng gốm Hà Bắc, Thanh Hoá, Thăng Long, Đà
Nẵng, Những sản phẩm gốm dân dụng kết hợp với nghề làm gạch ngói đáp ứng
yêu cầu xây dựng chùa, tháp nh chùa Phật Tích (Hà Bắc) Quốc Tử giám (Hà Nội),
tháp Chàm (Quảng Nam, Đà nẵng), Đặc biệt ở thời Trần, có trung tâm gốm
Thiên Trờng (Hà Nam Ninh) với các sản phẩm tiêu biểu nh bát, đĩa, bình lọ phủ
men ngọc, men nâu , Nh thế thì đâu phải có sự truyền dạy của thợ gốm Tàu mới
có nghề gốm ở Bát Tràng, Thổ Hà, Phù Lãng Duy chỉ có truyền thuyết nói về
việc dân làng ở Bát Tràng từ Bồ Bát chuyển c ra Bắc và định c ở hữu ngạn sông
Hồng, phía dới Thăng Long, để tiện việc chuyên chở nguyên liệu và thành phẩm là
phù hợp với lịch sử. Nghề gốm ở Bát Tràng gắn liền với quá trình lập làng. Do vậy,
thời điểm chuyển c hợp lý nhất của ngời làng Bồ Bát phải là vào khoảng cuối thời
Trần (thế kỷ XIV) và có thể coi đó là thời điểm mở đầu của làng gốm .
Một thực tế cho thấy ngời dân làng Bát không thờ tổ nghề nh các làng nghề
thủ công khác. Chỉ có điều vào các dịp lễ hội thờ thành hoàng làng hàng năm, dân
làng rớc các bài vị đề duệ hiệu, mỹ tự của các thần ra đình tế lễ, các dòng họ đợc
rớc tổ của mình ra phối hởng. Riêng họ Nguyễn Ninh Tràng, là họ đầu tiên chuyển
ra làng Bát, đợc quyền rớc bát hơng che lọng vàng, đi vào giữa đình. Còn các họ
khác lần luợt rớc bát Hơng che lọng xanh đi né sang bên. Lễ hội làng Bát có nhiều
trò chơi và các cuộc thi tài thật độc đáo. Ngoài thi nấu cỗ, đánh cờ ngời (mà tớng
đều là các bà), làng còn tổ chức đua tài bằng những sản phẩm tinh xảo do ngời thợ
chế tác ra. Giải thởng tuy không lớn nhng đã động viên mọi ngời khiến ai cũng cố
gắng hết mình để tạo ra những vật phẩm có giá trị vĩnh hằng. Ai ai cũng háo nức
tham gia và họ có một niềm tin rằng, ngời đợc giải chính là đợc tổ nghề ban lộc,
làm ăn sẽ khá giả, nghề nghiệp tiến triển suốt năm. Đây cũng là vinh dự vô giá để
mỗi ngời tự nâng cao tay nghề hên đến năm sau lại có dịp đua tài .
8
2. Bản sắc làng nghề
2.1. Đất hoá nên vàng
Theo quan niệm của ngời xa, nói đến các vật phẩm bằng gốm là nói đến sự
kết hợp hài hoà của ngũ hành (Kim - Mộc - Thuỷ - Hoả - Thổ). Kim loại ngâm
trong xơng và trong men gốm, tạo ra vẻ đẹp và sự huyền bí của màu sắc. Rơm, tre,
củi, gỗ tạo ra ngọn lửa và tạo ra hoả, biến, tác nhân của sự bền chắc trong xơng
gốm, màu sáng bóng rực rỡ của áo gốm. Nớc hoà với đất để tạo ra dáng gốm và
minh hoạ các biểu tợng của tâm hồn. Lửa là cha tạo ra phẩm chất, sắc thái của
gốm. Đất là mẹ tạo ra xơng thịt của gốm. Tất cả những yếu tố đó đã tạo nên giá trị
của sản phẩm gốm. Để cầu mong sự thịnh vợng, ngời thợ gốm Bát Tràng thời xa,
mỗi khi phát hoả, nhóm lò lại thắp ba nén hơng khấn cầu cho ngũ hành hanh
thông, nghề nghiệp tiến triển.
Lúc đầu, ngời thợ Bát Tràng khai thác đất sét trắng ngay tại làng. Chất liệu
này đảm bảo tinh dẻo, ít bã và ít phải gia cố trớc khi tạo hình. Cho đến cuối thời
Lê, các gò đất sét trắng của phờng Bạch Thổ đã cạn, ngời thợ Bát Tràng dùng đất
lấy ở Rau (Sơn Tây), Cổ Điển (Phúc Yên) và đặc biệt là đất Dâu Canh (Đông
Anh). Từ cuối thời Lê trở đi, ngời Bát Tràng sử dụng đất sông Dâu làm nguyên
liệu chính.
Cho đến cuối thế kỷ trớc, một mặt ngời thợ Bát Tràng vẫn tiếp tục sử dụng
đất Dâu Canh sản xuất đồ đạc, mặt khác, họ còn sử dụng đất cao lanh Lạc Tử, đất
sét trắng Hổ Lao và Trúc Thôn (Đông Triều ). Đây là nguyên liệu để sản xuất đồ
sành trắng.
Trong khâu tạo dáng đồ gốm, xa kia ở Bát Tràng phổ bíến là lối be chạch
vuốt tay trên bàn xoay. Tuỳ theo vật dụng định làm mà ngời thợ dùng chân để
xoay, dùng tay để vuốt. Kết quả họ đã tạo ra những sản phẩm đơn chiếc. Kiểu vuốt
này ở Bát Tràng hiện còn rất ít ngời thợ gốm làm đợc. Gần đây tính công nghiệp
của sản phẩm gốm đã đợc đẩy mạnh hơn khi xuất hiện các loại khuôn gỗ và thạch
cao. Ngời thợ sáng tác ra một mẫu nào đó gọi là cốt, sau đó ngời ta làm khuôn để
sản xuất cho ra hàng loạt. Ưu điểm của loại kỹ thuật này là làm ra đợc những mặt
hàng giống nhau và giá thành hạ.
9
Chế tạo men gốm là một bí quyết nhà nghề. Khoảng cuối thế kỷ XIV về tr-
ớc, men ngọc đã đợc chế tạo từ hai thành phần chính là đất sét trắng phờng Bạch
Thổ và ôxit đồng dạng bột tán nhỏ. Từ thời Lê sơ trở đi (đầu thế kỷ XV), ngời thợ
Bát Tràng đã chế tạo ra loại men gio, có màu trắng đục. Đây là loại men đợc chế
từ ba thành phần chính là: đất sét trắng phờng Bạch Thổ, vôi sống để tởi, gio cây
Lâu cụt và gio Sung, cũng có khi họ dùng gio trấu của làng Quế, làng Lờng. Ngoài
men gio, ngời thợ Bát Tràng đã chế ra loại men nâu sôcôla. Men này bao gồm
men gio cộng thêm 5% đá thối (hỗn hợp ôxit sắt -mangan) lấy từ Phù Lãng (Bắc
Ninh).
Cũng từ thế kỷ XV, ngời thợ Bát Tràng đã chế đợc loại men lam nổi tiếng.
Loại men này đợc chế từ đá đỏ (ôxit coban), đá thối (ôxit mangan) nghiền nhỏ rồi
trộn với men áo. Men này phát màu ở nhiệt độ: 125 độ C. Cho đến đầu thế kỷ
XVII, một loại men mới đã đợc khám phá là men rạn, đây là loại men đợc điều
chế từ vôi sống, gio trấu và riêng thành phần cao lanh Tử Lạc trắng đợc thay thế
bởi cao lanh màu hồng nhạt lấy tại chùa Hội (Bích Nhôi -Hải Dơng). Tỷ lệ của ba
thành phần này đợc thêm gia giảm để tạo ra các loại men rạn khác nhau.
Bao nung đợc coi là một trong những khâu quan trọng của kỹ thuật nung.
Chính những viên gạch vuông - sản phẩm đặc biệt của lò gốm Bát Tràng, xuất
hiện là do yêu cầu của cấu trúc lò, đồng thời cũng là những bao nung sản phẩm.
ở Bát Tràng còn truyền tụng đôi câu đối ca ngợi kỹ thuật nung gốm:
Bạch lĩnh chân truyền nê tác bảo
Hồng lô đào chú thổ hành kim.
Nghĩa là:
Núi đất trắng truyền nghề, bùn thành vật quý
Lò rực hồng hun nặn, đất hoá nên vàng.
Giải quyết xong vấn đề xơng gốm, tạo dáng men, bao nung, ngời thợ quan
tâm đến việc chế ngự lửa. Để tạo ra đợc ngọn lửa hữu ích, ngời thợ gốm Bát Tràng
không những tiếp thu những điểm u việt của các lò gốm địa phơng khác, mà còn
không ngừng cải tiến, hoàn thiện và sử dụng nhiều loại lò khác nhau. Cho đến nay,
ở Bát Tràng đã sử dụng các kiểu lò ếch, lò đàn, lò bầu và lò hộp.
10
Lò ếch là một kiểu lò gốm cổ nhất nớc ta. Nó đợc hoàn thiện dần nhằm tăng
nhiệt độ trong lò, dung tích chứa sản phẩm, và đặc biệt là hệ thống thông khói kết
hợp với việc giữ nhiệt và điều hoà nhiệt trong bầu lò. Các công trình nghiên cứu
qua tài kiệu khai quật khảo cổ học ở Hà Bắc và Hải Hng cho biết có thể phục hồi
kiểu lò ếch cổ của Bát Tràng. Kiểu lò này có dáng nh một con ếch nằm; dài
khoảng 7 m, bề ngang chỗ phình rộng nhất khoảng 3 ữ 4m, cửa lò rộng khoảng
1,2m và cao 1m. Đáy lò phẳng, nằm ngang. Vòm lò cao từ 2m đến 2.70m. Bên
hông lò có một cửa ngách rộng khoảng 1m, cao 1,2m để ngời thợ gốm chồng và
dỡ sản phẩm. Tiếp cận phía sau của gáy lò có ba ống khói thẳng đứng cao khoảng
3m đến 3,5m, lò đợc định hình bằng gạch dân dụng (trừ vòm lò). Sau đó mặt bên
trong lò và sàn lò đợc gia cố bằng một lớp đất sét màu hồng lấy ở Dâu Canh hoặc
Đáp Cầu, dầy chừng 6cm. Trong một bầu lò đợc chia ra thành 5 khu vực xếp sản
phẩm: hàng giàn, hàng gáy, hàng giữa, hang chuột chạy và hàng mặt .
Trong quá trình vận hành ngời thợ đã phát hiện ra nhợc điểm của lớp dất
gia cố, thay vào đó bằng lớp gạch mộc và vữa ghép bằng chính loại đất làm gạch.
Phát hiện ngẫu nhiên này đã tạo ra những viên gạch Bát Tràng nổi tiếng. Chất liệu
chế tạo loại gạch này gồm có đất sét Đáp Cầu hoặc đất màu hồng nhạt khai thác
tại Dâu Canh. Một trong hai loại đất trên trộn thêm với gạch chín vỡ đập nhỏ theo
một tỷ lệ nhất định sau đó đợc xếp đống theo kích thớc 30cm x 30cm x 3,5cm đến
5 cm hoặc 30cm x 15cm x 3.5cm đến 5cm .
Cho tới giữ thế kỷ XIX, ở Bát Tràng đã xuất hiện lò đàn cùng với kiểu lò
gốm cổ Phù Lãng, nhng đợc xây dựng với những cấu kiện hoàn chỉnh hơn và có
hiệu suất nhiệt cao. Bầu lò sâu 9m, rộng 2,5m và cao 2,6m, đợc chia ra 10 bích
bằng nhau. Các bích phân cách nhau bằng hai nống (cột). Cửa lò rộng 0,9m cao
1,2m để ngời thợ vào chồng lò và dỡ lò. Kế tiếp gáy lò là những buồng thu khí,
bích số 10 thông với buồng thu khí qua 3 cửa hẹp. Khói thoát ra từ bích đậu theo
hai ống thu dẫn tới miệng để giữ nhiệt hông lò kéo dài và ôm lấy buồng thu khói.
Lớp vách trong ghép bằng gạch Bát tràng, lớp vách ngoài xây bằng gạch dân dụng.
Mặt dới của cật lò gần nh phẳng còn mặt tên khung vòng tựa nh con thuyền úp.
Cật lò đợc tạo bằng hỗn hợp đất sét Cổ Điển trộn với gạch chín vỡ hoặc gốm vỡ
11
nghiền nhỏ, hai bên cật lò, từ bích 2 đến bích 9 ứng với khoảng giữa hai bích có
hai cửa nhỏ hình tròn đờng kính khoảng 0,2 mét gọi là các lỗ giời để ném nhiên
liệu vào trong bích. Riêng bích đậu, lỗ giời rộng hơn nửa mét, gọi là lỗ đậu. Nhiệt
độ lò đàn có thể đạt đợc từ 1250
0
C đến 1300
0
C. Sản phẩm gốm men lò đàn rất
phong phú và đó chính là nguồn gốc hình thành phố Bát Đàn ở Hà Nội .
Vào khoảng những năm 1930, ở Bát Tràng bắt đầu xuất hiện và đi vào hoạt
động kiểu lò bầu (cũng gọi là lò rồng). Lò chia nhiều ngăn, thờng có 5 đến 7 bầu.
Bầu lò có vòm cuốn liên tiếp với trục tiêu của lò, tựa nh năm, bảy mảnh vỏ sò úp
nối nhau. Vòm cuốn lò dùng loại gạch chịu lửa. Độ nghiêng của trục lò so với ph-
ơng nằm ngang từ 12ữ15 độ. Lò bầu có thể tích khoảng 50ữ70 m
3
, nhiên liệu chi
phí từ 330 ữ 350 kg (trên dới 40% là củi, còn lại là than). Nhiệt độ của lò bầu có
thể đạt tới 1300
0
C. Tuỳ theo đặc điểm của từng loại sản phẩm và kinh nghiệm của
từng ngời thợ mà có thể điều khiển nhiệt độ thích hợp theo yêu cầu của quá trình
biến đổi hoá lý phức tạp của sản phẩm, do đó cho phép nung đợc những loại sản
phẩm lớn và có chất lợng cao.
Lò hộp mới xuất hiện ở Bát Tràng những năm 1970 trở lại đây. Lò có kết
cấu đơn giản và chi phí ít, do vậy thuận lợi cho mọi gia đình sản xuất. Nhiên liệu
dùng đốt lò chủ yếu là than cám, nên nhiệt độ trong lò khi đốt đạt tới 1250
0
C.
Hiện nay Bát Tràng đã bắt đầu sử dụng lò tuynel dùng gas để dần thay thế cho lò
hộp vốn vẫn còn nhiều nhợc điểm.
Những thế kỷ trớc đây, quy trình sản xuất của lò gốm Bát Tràng ra sao thì
nay không đủ tài liệu để tìm hiểu. Còn bây giờ, vào thăm một hợp tác xã hay một
gia đình làm gốm quy mô ta có thể hiểu đợc đầy đủ quy trình làm gốm.
2.2. Tổ chức phờng hội trớc cách mạng tháng Tám, 1945.
ở các làng gốm nh Thổ Hà, Phù Lãng, Hơng Canh, Lò Chum (Thanh hoá)
chuẩn bị cho một chuyến lò cỡ nhỏ cha có đòi hỏi phải hình thành các tổ chức ph-
ờng. ở Bát Tràng một lò đàn có tới trên dới 100 thợ. Số thợ phục dịch cho các lò
đợc biên chế thành các phờng khác nhau: phờng hàng cầu, phờng bổ củi, phờng
dựng lò, phờng chồng và đốt lò, phờng ve lừa.
12
1. Phờng hàng cầu và phờng bổ củi.
Phờng hàng cầu do ngời làng Giang Cao đảm nhận. Công việc của phờng
này là vớt bè củi ở sông lên và ca thành từng đoạn.
Phờng bổ củi đa phần là ngời Nam D (Thanh Trì, Hà Nội) đảm nhận. Công
việc của phờng này là bổ loại củi phác (bổ to) và bổ loại củi bửa (bổ nhỏ). Khối l-
ợng củi mỗi loại do chủ lò định trớc. Mỗi phờng hàng cầu và phờng bổ củi có một
ngời đứng đầu gọi là phơng trởng hay liền anh. Ngời này chịu trách nhiệm về
kỹ thuật, đồng thời thay mặt cho phờng mình giao dịch với chủ lò về khối lợng
công việc, công xá,
2. Phờng dựng lò.
Khi xa, lò ếch cỡ nhỏ còn bao hẹp trong phạm vi gia đình. Mỗi khi dựng lò
đều có những bàn tay, khối óc của những ngời thợ tài giỏi về dựng, các lò trong
cùng phờng Bạch Thổ góp ý, góp công. Ngời chủ gia đình chỉ phải lo bữa cơm
chén nớc thay cho công sá. Đến khi các lò ếch nhỏ lụi dần, những lò đàn, lò bầu
cỡ lớn xuất hiện thì cũng đồng thời hình thành phờng dựng lò. Phờng thợ dựng lò
thờng do những thợ giỏi làng Giang Cao đảm nhận. Phờng này chịu trách nhiệm từ
việc xây cất ban đầu đến việc tu bổ, theo dõi sau mỗi mẻ lò.
3. Phờng chồng lò và đốt lò.
Câu ca dao ở Bát Tràng :
"Thứ nhất là cỗ đám ma
Thứ nhì đuổi lửa
Thứ ba chồng lò"
đã khẳng định mức độ nặng nhọc cùng tầm quan trọng của việc chồng lò và
đốt lò trong sản xuất gốm.
Phờng chồng lò và phờng đốt lò do ngời Sài Sơn (Hà Tây) và ở Vân Đình
(Hà Đông) đảm nhận. Phờng chồng lò thờng có 7 ngời: ba thợ cả, ba thợ đệm và
một thợ học việc.
Thời điểm nhóm lò là những giờ phút trọng đại nhất của vùng quê gốm cổ
truyền này. Theo quan niệm xa đó là thời điểm của những sản phẩm kết tạo đẹp
nhất sắp sửa hiến tế cho thần lửa trở nên vĩnh cửu. Ngời thợ cả nhiều tuổi nhất thắp
13
ba nén hơng với lòng thành kính để thông đạt với trời, với thần Bạch Mã (Thần
lửa). Họ cầu mong : ít củi, nhiều lửa, đứng cửa, vuông cây". Vì vậy, với quan
niệm về niềm tin và con số 9 (cửu) và 3 (tam) biểu tợng của tam tài: Trời, Đất và
Ngời, ngời chồng lò đã chia thành ba chồng xếp sản phẩm cho chín bầu cửa lò đàn
nh sau:
- Nhóm chồng đáy: xếp bao và sản phẩm ba lớp từ đáy lên
- Nhóm chồng giữa: xếp ba lớp giữa
- Nhóm gọi mặt: xếp ba lớp cuối cùng (cao nhất) là gọi mặt (nghĩa là xếp
sản phẩm trên mặt bao, xếp vào giai đoạn cuối cùng trong lò). Mỗi nhóm kể trên
có hai ngời ( một thợ cả và một thợ đệm). Ngời thợ học việc có nhiệm vụ bng bao
sản phẩm mộc chung cho cả ba nhóm.
Phờng đốt lò có từ 5 đến 7 ngời, thòng là 7 ngời. Khi lò vận hành thì phờng
này bố trí nh sau: Ngời xuất cả (trởng phờng) sau trách nhiệm về kỹ thuật, hai ng-
ời thợ đốt dới (đốt ở bầu cũi lợn- cửa lò), bốn ngời đốt trên (ném củi bửa từ trên từ
trên nóc vào lò qua các lỗ giời, nhờ chiếc gậy đầu có gắn đinh nhọn. Với dụng cụ
đặc biệt này, ngời thợ tránh đợc những tai nạn gây ra từ lỡi lửa phụt lên qua các lỗ
giời).
4. Phờng dồi bát và phờng ve lừa.
Hơng ớc của làng đã quy định "Bất khả giáo huấn phi tử tôn" (không thể
dạy nghề cho những ngời không phải con cháu mình), nên phờng dồi bát và phờng
ve lừa chỉ do ngời làng Bát Tràng đảm nhận. Sản phẩm mộc (vóc) đã đợc định
hình qua khâu vuốt, in và đã đợc phơi hong cho cơng tay rồi đem ủ (ủ vóc) để giữ
lại độ ẩm cần thiết của sản phẩm trớc khi sửa mộc. Công đoạn sửa hàng mộc bao
gồm các việc: dồi, tiện, cắt, tỉa, chuốt nớc, trang trí, làm men và sửa hàng men.
Phờng dồi bát do thợ nam đảm nhận. Phờng ve lừa ít nhất cũng phải có ba
ngời: một ngời cắt dò và ve lòng, một ngời trang trí và chấm cúc, một ngời lừa
(sắp sản phẩm theo từng cọc). Ba ngời này lập thành một dây chuyền chặt chẽ
trong quá trình sản xuất.
14
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét